-कुम्हाः कृष्ण

थौं जि सुथय् ४ बजे हे दङ वया । नागभूषण पथनायकया जीवनी ब्वङच्वङा । करीब ७ बजे जुयेवं जि थौं माहेश्वरी टाइप राइटर इण्ष्िटच्यूटय् थ्यंका । टाइपय् किरण मवये धुंकसां याकचा टाइप यङच्वङा । ब्यासीया बासुकलापुं थ्यंक वयेवं ८ बजे जूगु सीकः छे“य् लिहा“ वया । माह्री छपा व लाजा नेसुंचा नया । अबुजुं थौं गनां वानेमते भा“ला उयेमः धःसां जि मखांक पिहांवाङा । 

पिने क्व“य्लाछि थ्यंबलय् समाज सुधार स्कूलय् अफिस क्वथाया लुखातय् भ्व“ छक्वः तिकतःगु ब्वङा-'थौं नेपाली कांग्रेस व संयुक्त बाममोर्चाया आह्वानय् नेपाल बन्द कार्यक्रम दःगुलिं थ्व स्कूल बन्द जुइगु जानकारी याये ।' च्वयतःगु सुचंयाता दोह्र छकः ब्वङ शोभालक्ष्मी गोर्साईंनं धायेकाथं र्सर्ूयमढी वाङा । जुलुस शुरु यायेता पासापुं वाने धुंकगु जुयच्वना ।

र्सर्ूयमढी थ्यंबलय् जम्मा प्यम्हा मनूतनि दता । आसानं रविन्द्र खर्बुजां शुरु यायेगु संकेत बिल । तार्रर ल्हापा थात । जिं हने वानेता थाकु चचं आनासं च्वङ नारा थ्वयेक च्वङा । च्याम्हा-हिम्हा मनूत दायेवल । जिमिगु जुलुस तसपालय् धखे न्ह्यात । तलातुंथि थ्यंबलय् नीम्हाति मनूत दत । रविन्द्र खर्बुजां तला तुंथिया फल्चाय् थहा“ वाङ भाषण यात । जिपुं ल्हापा थाथां 'पंचायती ब्यवस्था-मर्ूदावाद, प्रजातन्त्र ल्याउ“छौं ल्याउ“छौं, बहुदलीय ब्यवस्था जिन्दावाद, संयुक्त वाममोर्चा जिन्दावाद' धक नारा थ्वयेक तिंतिं न्हु न्हुं हनय् वाङा । 

तचपालय् थ्यंबलय् चौकी हनय् फलय् व दबुली फ्यतुङच्वंपुं पुलिसत दांजक दाना, छुं मयाः । खुंकार राजुयागु पसः जबर्जस्ती तिकल । थौं नेपाल बन्दया कार्यक्रम खः । म्हेगः ये“य्या लु“हितिइ जुलुस कार्यक्रम भब्य सफल जूगुलिं पंचायती ब्यवस्थां थौंया आन्दोलनया ज्याझवःयाता पर्ूण्ारुपं दमन यायेता स्वःगु जुयच्वना । जुलुस तचपालय् पुल इनाचोपाखे न्ह्यङवान । जि तिंतिं न्हुयः हालवाङा । २०४५ सालया भाद्र ९ गते लिपा थज्याःगु जुलुस जूगु थ्व न्हापांगु दिन खः । नासचाय् जुलुस थ्यंबलय् पुलिसतय्गु म्ह्वसुगु जीप छगः हल । जीपय् नेम्हा स्वम्हा पुलिसत च्वङवःगु खः । अय्नं अमिसं जुलुस वःपुंता छुं मयासें तचपालय् धखे वङछ्वत ।

जुलुस गोल्मढीपाखे न्ह्यात । गोल्मढी फल्चाय् नं पुलिसत च्वङच्वंगु जुयच्वना । आना थ्यंबलय् जुलुस वःपुं सलंसः दये धुंकल । प्यम्हरी त“चाय् च्वंपुं पुलिसत नं आताहा“ दङ जुलुस जक स्वाय्च्वन । सुनं छुं मयाः । तर साक्वथाय् च्वङच्वंपुं पुलिसत जुलुसया उल्टापाखें वयः राइफलय् गोली छ्यारछ्यार सरः दयेकः जुलुसधखे हनन् नं वाय्च्वन । गोली चले याये तांगु खानेवं गुम्हां दुरुप्वः द्यःपाखें चण्डेश्वरीइपाखे बिस्यवान । गुलिं अरनिको सभा भवन व त्रिपुरासुन्दरीथाय् वान । आना ङा लाकेता वाय्च्वंपुं नवदर्ुगा गण नं आना थाना भदयेक भः भः न्हू बिस्य जुयेमाल । मग्यापुं छपुच साक्वथाय् च्वंपुं पुलिसतय्ता खितुमतु खिङ हनय् वान ।

गोलीं कयेके थें यङच्वंपुं पुलिसत दा“ जक दङ ला“य् दथुइ च्वङ आताहा“ स्वजक स्वाय्च्वन । जि नं तुलाछे“पाखे थाहा“ वाने ताङाम्हा हे टौमढीपाखे तुं ब्वाकवाङा । क्वाछे“य् थ्यंबलय् जुलुसया लिउनेधखें तचपालय्, गोल्मढी व प्यम्हरी त“चाय्पुं पुलिसत फुक्कं जुलुसता लियो वायच्वंगु जुयच्वना । टौमढीइ ङाताप्वल्ह“या च्वय् च्वङच्वंपुं पुलिसतय्सं हान हान धाधां कछिखं दायेहल । टौमढी दबुली थ्याक्क जुलुस नेगू तुक्रा यात । जि तुलाछे“य् इतिमिति कङ च्वङागुलिं सरोज, सुमन व मेमेपुं पासापुं नापां लिपायागु पुचलय् लात ।

पुलिसं हनेनं लिनेनं लिङ हःगुलिं भभन्हु छगू चुक्वय् नं दुहा“ वङ ल्यसिंख्यलय् वानेथाय् चर्पी थिइक जुक पलाखं तिन्हुय वाङा । दुगुचा, खा मिइथाय् थ्यन । छम्हा नेम्हासिं अप्पा छपा छपा ज्व“ दक अप्पा ज्वंकल । थखे टौमढीइ ह्योजू मदये धुंकालिं भक्तपुर नगर पंचायतया नगर समितिइ च्वंपुं लक्ष्मीप्रसाद किसी, रामसुन्दार व मेमेपुं भ्रष्ट पंचतय्सं पंचायती ब्यवस्था जिन्दावाद, हाम्रो राजा जिन्दावाद धाधां ङातापोल्ह“ लिउनेनं जुलुस यङ वयो जनतातय्गु जुलुसय् अप्पां कयेकगु जुयच्वना । 

जि दुगुचा व खात मीथाय् नं हानं टौमढीइ जुक गःहितिपाखे वाङा । पासापुं हनय् वांगुलिं हनय् वाङा । बोलाछे“य् थ्यंबलय् सिधल धाधां यक्व दयेक पासापुं नासमना धखलं लिहा“ वाय्च्वन । आना विश्वबहादुर दुवालं सभा क्वचायेकगु जुयच्वना । हानं तःम्हारीधखे तुं लिहा“ वयाबलय् चुइट चुइट ग्या“स त्वतहःगु तायेदत । गःहितिइ ग्या“स त्या ज्वङ बोरां कताक तुंथिं साल हिति हायेकतःगु हितिइ ग्या“सयाता नाखय् थुङ निस्कृय यायेगु यङच्वन । व हे झवलय् दों दों सर नं दत । मनूतय्सं हानं ग्या“स त्वतगु धाधां क्याफेया थिइक वङ वङ पुलिसतय् हनय् पंचायती ब्यवस्था मर्ूदावाद, प्रजातन्त्र ल्याउ“छौं-ल्याउ“छौं व संयुक्त वाममोर्चा जिन्दावाद धक नारा थ्वकल ।

जिया लिउने च्वंम्हा राजन प्रजापति गुम्हासियागु नां जिं लिपातिनि सिया अया अया हाहां बा“य् फ्यतुवान । च्वङां च्वने मफय तुति थाथा यात । जि नारा थ्वयेकेगु दियो वयागुपाखे लिस्वयाबलय् राजन ग्वतुवान । गोलीं कयेकल, गोलीं कयेकल धाधां जिं वाता घयेपुङ च्वय् फलय् तया । तुति नेपां जपा ल्हातिं घयेपुङ मचातय्ता थें यङ गलिचां बुल्चाय् तक याकचां हे थ्यंके यंका । आना फल्चाय् इस्टेचल ताय्तला । जिं मेपुं पासापुंता गोली चले जुल दक प्रचार याङा । छाय् धःसा जिन्दागीइ गोलीं कयेकःगु स्वयेखांक जुलुसय् वयागु थौं हे न्हापां खः ।

इस्टेचलय् तयेवं मेपुं पासापुंता नं छकः ज्वङ बिया धयः ज्वंक भक्तपुर अस्पतालय् ब्वाके यंका । गोली लाःम्हा गोली लाःम्हा धाधां प्यम्हासिं वाता अस्पतालय् थ्यंका । शाय्द राजन दक्कलय् मध्ये न्हापां गोलीं लाःम्हा खः । सेंसें वयेक वयेकं वाय्ता इस्टेचलं ल्हङयंका । अस्पतालय् थ्यनेवं ग्वाहालि वःपुं पासापुं गना वां गना वां छम्हा हे मत । सुं मरुगुलिं जिं राजनता बिस्तारं छपा तुति लैं लैं याक इमर्जेन्सी क्वथाय् दुतायंका । आना दुने पुलिस छम्हासिता ख्वालय् हे अप्पां लाङ ख्वः छपातं हि भेते भेते जुइक मर्ुछा जूगुलिं उपचार जुयच्वंगु स्वया । जिके मनय् वान-शाय्द थ्व पुलिसता अप्पां लाङानिं हे पुलिसतय्सं सहयाये मफय गोली चले याःगु जुइ । 

इमर्जेन्सी क्वथाय् पुलिसता उपचार यङ तःगुलिं थिइकच्वंगु मेगुपतिइ क्वथाय् जिं राजनता दुतायंका । आना छम्हा नर्स वयः लकां त्वकेता जिता अह्रा यात । जिं राजनया लकां त्वकाः । वाय्गु मोजा त्वकाबलय् गोलीं पालि थिइक त्वनालय् च्वंगु संलय् ह्वगांक लाक छखरं लङ मेखरं गोली पिहां वङच्वंगु खानेदत । 

र् नर्सं मुलु व पाका हयः वाच्या वाच्या याङ राजनयाता गोलीं लागु थासय् वासः ततं सफा चट यङ मुलुं पाकां सुइकल । गोलीयां मरु ल्हा धाधां राजनं थकेच्वंगु गलबन्दी कपालय् चित । 'पशुपति छकः सःतिया पशुपति' धायालिं जिं वाके न्यङा-'सु छिं पशुपति प्रजापति धायेदियागु खःला -' पाकां सुये धुंक कापतं चिक च्वङाबलय् पशुपति थ्यंकवल । जिं पशुपतियाके घाइतेया नां न्यङा । वं राजन प्रजापति खः जक लिसः बिल । 

नेम्हां मिले जुय राजनता मेगु क्वथाय् तये यंकेता स्वयाबलय् वाय् प्वाथय् दःम्हा अता अस्पतालय् दुहां वयः ह्वा“य् ह्वा“य् ख्वाय्हल । पशुपतिनं छुं हे जूगु मखु अतचां दक लाःगु धाधां ह्ययेकल । मांम्हा नं अस्पतालया पिने ख्वः वाय्च्वंगु जुयच्वना । बिस्तारं जिमिसं राजनयात मेगु क्वथाय् तयेयंकाः । मेगु क्वथाय् थ्यनेवं वं झसुक तयः धाल-'आय् पशुपति जि चुरोट छपू साले ।' तर आना चुरोट साले मजिउ जक च्वयतःगु । पशुपतिनं थाना चुरोट साले मजिउ ब्वबिइ धाल । तर राजन धःसा माने हे मजु । जि पलख पियच्वङा । पशुपति चुरोट न्य“वान । राजन नापं बिदा कयः जि नं अस्पतालं पिहा“ वये जक क्वथां पिहा“वया । क्वथां पिनेसं मनूत क्वक्व छुयः मुङच्वन । 

जिं छु जक स्वयाबलय् आना नेगू इस्टेतलय् तयः हि जक जुइक कंथिचाय् लाक गोलीं लाःम्हा जुयच्वना । व स्यूम्हा जुल । पासाम्हासिनं वाय्गु नां हरिकृष्ण भूजू खः धाल । नांकःम्हा पासां लाशयात छखे यंके माला धायेवं जिं ल्हङ इस्टेचल नेगू नापां विज्ञान प्रयोगशाला थिइकयागु थासय् यंकाः । आना वाय्ता लिकायेगु धाल । जिं सिये धुंकम्हा हरिकृष्ण भुजूया म्हा ल्हङ नेगूतलं इस्टेचलय् लिकायेता ग्वाहालि याङा । इस्टेचल ज्वङ फुक्कं पासापुं लिहा“ वङछ्वत । जि आना याकचा जुल । आनासं पियच्वङा । खापा चायेक बियः मेपुंता तपुइक तयागु ख्वः क्यनेगु व हानं ख्वः तपुय खापा तियः लाश पियः च्वनेगु हे जिगु ज्या जुल । जिं आना हाकुगु जाकेतय् हिया दाग कियोच्वंगु होस् हे याये मफुत । म्हाय् शहीदया हि किक पियो च्व“च्वं मिखा खिलखिल हिलवल । बाघौति पियानिं हानं आना मेम्हा छम्हा नं अथे हे सिकः इस्टेचलय् तयो ब्वाकेहल । 

वाता छात्तीइ गोलीं लाःगु खः । वाके हनय् गोली दुहा“ वांथाय् घःप्वः जक दता, किन्तु दुगाम्हा धखे ह्वः गङच्वंगु दोप्वः बःप्वः तप्वः । छात्ती च्वय्नं दुहा“ वांगु गोली जालय् थिइक तनि दुगाम्हां पिहा“ वाय्च्वना । धाथें खय्क वाता लिकायाबलय् इस्टेचलय् च्वंगु हि मुङ तयेगु जुल धःसा फा“छि मयाकं दइथें च्वं । व हिखं आनाया बा“ ह्याउ“सेच्वन । जिगु नेपां ल्हाः शहीदया हिखं ह्याउ“ल । 

जिन्दगीइ यक्वः शहीद पाठ ब्वनेन । यक्वः यक्वः गोलीं कयेकगु कहानी, फिल्मत स्वयेन । तर धाथें खयेक जिं थौं हे तिनि हि बः बयेक शहीद जुयोवांपुं मनूतय्ता खाङा । उथाकिलाक थौं जिं नाटककार दिनेश भुजूया धापू लुमांका-'शहीदया मृत्यु आन्दोलनया अन्त्य मखु । शुरुवात खः शुरुवात ।'

लिपा हःम्हा स्युम्हासिता नर्स वयो जा“चे यात, गुम्हा नर्स न्हाच तिनि राजनता पाकां सुइक वांम्हा खः । छुर्ंर् इ लिपा लाश पिता बियेगु खा“ जुल । नर्सं भ्व“ छक्वः छक्वः खुयः सीपिनिगु नां च्वत । जिं हरिकृष्ण भुजू वर्ष२१ च्वगु भ्व“ शहीद हरिकृष्ण भुजूता व कृष्णप्रसाद दुवाल वर्ष२५ च्वगु भ्व“ शहीद कृष्णराम दुवालता ल्हातय् तिकबिया । नां मसिय कृष्णराम दुवालयागु नां कृष्णप्रसाद दुवाल च्वगु जुयच्वना । आना सुं मदयेक न्हापायाथें तुं जि याकचाता पिइक गना वां गना वां यङ फुक्कं पिहां वान ।

लाजा नेसुं व माह्री छपाया भर । जि प्वाथय् पित्यासां आत्मसन्तोष तायः छतिं हे दुःख मतःसिं पियच्वङा । विदेशय् नं न्हापा क्रान्ति यायेता थथे मनू सियेमः जुइ, जि नं माल धःसा थथे हे सियेता तयार जुये धक मनय् तयः पियच्वङा । पिनय् अस्पतालया चाकः चाकछिं पुलिसतय्सं लिङहल । मारमार धःगु सः ताये दायेच्वन । 

पलख लिपा नर्स वयो सिपुनिगु लकां त्वकेता धाल । जिं सन्तोषपर्ूवक नेम्हा शहीदतय्गु लकां मोजा त्वका । हानं न्हापायाथें हे पियच्वङा । ख्वख्वं बाझाति वांम्हा मिसा छम्हा दुहा“ वल । हाकुपतासि सियवःम्हा उम्हा मिसा खानेवं वाता जिं शहीदया मांया रुपय् खानेन । ख्वख्वं कृष्णराम दुवालया तुति घयेपु वान । नर्स वयः वाता थान । जिं सम्झे याकेगु कुत याङा । अः झीता थाना प्रजातन्त्र दइगु जुल धाया । नर्सं व मिसायागु गा त्वक स्युम्हासिता फायेकेता स्वत । किन्तु अन्धविश्वासय् ब्वलांगु थ्व झीगु समाजय् अन्धविश्वासं अज्याःगु इलय् नं थाय् ङालिगु जुयच्वना । वं गा ऊनयागु जुला दक सिम्हासिता उगु गां फायेके मजिउ हालच्वन । 

मत्य धःगु खा“याता वास्ता हे मयासें नर्सं बागू यङ गा खुङबिल । बागू गा कृष्णराम दुवालता फायेक बागू वाता तुं लिताबिल । हरिकृष्ण भुजूयाता नं क्वनय् मिसातय् मचा बुइकीथाय्यागु तन्ना हयो फायेकल । करीब ११ बजे जुयोवल । खिफाय् मःगुथें च्वफाये मःगुथें जुजुं इकुमकु धायेवल । उथाकिलाक हे पुलिस छम्हा दुहा“वल, गुम्हा पुलिस न्हाच साक्वथाय् गोली चले यायेथें छात्रा छात्रा याःम्हा खः । 'सा“च्चै गोली नै लागेको हो -' धाधां वं जिके न्यन-'तिमी कर्मचारी हौ -' जिं जि थः अस्पतालया कर्मचारी मखु धाया । अथेसा थाना नं पिहा“ हु“ धयो वाकेच्वंगु वाकिताकी लिकायः वं खा“ ल्हात-'हेलौ । डि.एस.पी. साय्ब हो - डि.एस.पी. साय्ब हुनुहुन्छ कि भनेको ।'

अमि अथे हालाच्वंबलय् जि पिहा“वया । क्यामेरां फोटो छपा कायेदःसा ज्यू दक हालाच्वंम्हा छम्हा मनू हने हे मवल । अस्पतालया छगू बेदय् बिरामी पिवः थें सुचुकच्वन । जिता हालच्वंम्हा व पुलिस स्वये हे अय्लागुलु ख्वःवः । ख्वः हे ह्याउ“से च्वं । पिने वयां मसान थें च्वं । कःसिइ बाहेक पिने सुं हे मनू सारासुरु मरु । पिने बसत दक्वौं अथें तुं । चलेमजु । कःसिइ च्वङ छम्हानेम्हा मनूत ल्हापा थङच्वंगु खानेद । मेपुं सुं हःसः दःगु मखु । 

सरासर आत्म गौरव तातां नवदर्ुगा सिनेमा हलं पुल लाय्कूपाखे वया । खौमाय् थ्यनिथें च्वंबलय् दमलक देशय्पाखें दिक तइधखे ब्वाके हल । सः वयेवं 'दोह“वाया मचा दोह“ वा' धाधां छम्हा मिसां जिता अमिगु लुखा चायेक बिल । फुक्कं छेलि छेलिइ हे कुंकच्वंगु जुयच्वना । छगू कथं आना अघोषित कफर््र्यू थें खाने दयच्वन ।

लाय्कुलिनं छ्वइमखु धायेवं जि छ्वसः अजिमाथाय् नं तापालाछिइ जुयः छगू गलिचां बंशलय् जुकवाङा । आना राजा महेन्द्रया तस्वीरय् लकामं क्वखायेक तल । ला“य्दुछि नेपाली कांग्रेसया कार्यकर्तातय्सं सिन्काखय् प्यपुंकतःगु चारतारे झण्डा न्याकि तातां थङ हाय्च्वंगु स्वस्वं नासमनाय् पुलवया । बोलाछे“ थ्यंबलय् झयालं क्वस्वाय्च्वंम्हा अतां 'वानेमते, थहा“ वा' धयः सतकाल । हथाय् चयो जिं तले वङ अस्पतालया जुक्वः खा“ काङा । आना हे जा नयाः । पिता छ्वय हयेगु खा“ हे मल्हा । आना च्व“च्वं न्हिनय् १ बजे जुइवं रेडियो हायेकां रेडियोखय् धांदली यङ समाचार बिल-'भक्तपुरमा उछृङ्गखलहरुलाई बाध्य भई गोली चलाउ“दा १ जना मृत्यु भयो' धयाहल । 

दमकल यक्वः लिपा लिताहःगु जुइ छाय्धःसा न्हाच सुथाय् तुं जुलुस वयाबलय् दमकल महः । तर रेडियोलय् लाठिचार्ज याङानं, अश्रुग्या“स त्वता नं झन पुलिसतय्ता हिंसा यायेता स्वगुलिं दमकलं ना म्हुका । वनं लिपा नं शान्ति कायम मजुयालिं बाध्य जुया जक गोली चलेयाङा धाल । वास्तवय् व खा“ मखु धायेगु हरिकृष्ण भुजूयाता तप्यंक घा“टीया कण्ठीचाय् लाक हे गोली लागुलिं हे से दु । 

अताथाय् च्व“च्वं याङाबलय् पुलिसतय्सं पसः चायेेकेगु स्वयः नं चुक्वय् चुक्वय् अप्पां कयेक छ्वःगु खानेद । लिपा न्हिनय् हे छुं छतिं मग्यासें इनामेलं 'ज्यानमारा पंचायती ब्यवस्था-मर्ूदावाद' धकाः सुविधासाथ आंगलय् च्वाय्च्वन, दाच्छि हां जक पंचतय्सं 'ज्यानमारा रोहितलाई फा“सी दे' जक च्वथें । जि व स्वस्वं छे“य् थ्यंका । अमा व अबुजुता नापालाङा । नागभूषण पथनायकया जीवनी ब्वने क्वचायेका । सुमन दाइता तुं व सा“फू लिता बिये यंका गुगु सा“फू सुरक्षा हस्तलिखित पत्रिका सम्पादन यङच्वङबलय् ब्व“ जक सुमन दाइनं जिता बिउगु खः । 

बहनी थौं हाकनं अथे हे तनाबपर्ूण्ा वातावरण तायेकेमः । पिने सुनसान । छुं हे ताय्ति नं मरु । कन्हे छु जुइ कन्हे छु जुइ धयागु खा“ मनय् ततं हाकनं छक्वः जिं थौं सुथाय्निसें बहनी तक जूगु जिगु जीवनया अति महत्वपर्ूण्ा क्षणयात लुमांका । आन्दोलनय् सक्रिय रुपं लगे तुं जुयच्वनेगु प्रतिज्ञा याङा । देश व जनतायागु सेवा यायेगु थिन्यगु प्रेरणादायक बाखातय्ता हानं छकः लुमंका । अले हाकनं ल्हाः ह्याउ“क अस्पतालया सिमन्ति बा“य् वाःगु हियाता नुगः दुनेया मिखालं खांक स्वस्वं छकः हानं नाटककार दिनेश भुजूया धापू मनय् गुने याङच्वङा-'शहीदया मृत्यु आन्दोलनया अत्य मखु, शुरुवात खः, शुरुवात ।'